Mantıksal çerçeve matrisini ilk kez gören uzmanların büyük çoğunluğu aynı tepkiyi verir: “Bu kadar küçük bir tabloya bunca şeyi nasıl sığdıracağım?” Cevap şu: Logframe bir form değil, bir düşünme aracı. Kendi içsel mantığını çözdüğünüz an, mesele sığdırmak olmaktan çıkıyor, projeyi gerçekten kavramaya dönüşüyor.
Bu yazıda matrisin hangi sırayla, neye göre ve hangi soruları yanıtlayarak doldurulduğunu açıklayacağım. Hem proje hazırlığı aşamasında olanlar hem de uygulamada Logframe’i ikinci plana iten ekipler için bir hatırlatma niteliğinde olacak.
Mantıksal Çerçeve Nedir?
Türkiye’de Logframe denildiğinde akla doğrudan AB projeleri gelir, ama yöntemin kökeni ABD’ye dayanır. Logical Framework Approach (LFA), 1969-1971 yılları arasında Practical Concepts Inc. isimli danışmanlık şirketinde Leon Rosenberg liderliğindeki bir ekip tarafından USAID için geliştirildi.
Avrupa Komisyonu LFA’yı 1990’ların başında benimsedi. Almanya’nın GTZ kuruluşu ise 1980’lerde kendi varyantı ZOPP‘u (Hedefe Yönelik Proje Planlaması) uygulamaya koymuştu. Türkiye’de 2003 sonrası IPA dönemiyle birlikte yaygınlaştı; bugün hibe başvurularının vazgeçilmez ekidir.
Önce mantıksal çerçevenin yaygın olarak kullanılan temel formatına bakalım:
En yaygın kullanılan format 4 satır ve 4 sütundan oluşan 16 hücrelik bir matristir. Sağ üst köşe her zaman boş bırakılır; nedenini varsayımlar bölümünde göreceğiz.
Mantıksal Çerçeve Matrisinin Yapısı:
Matris dört ana bilgi grubunu bir araya getirir:
- Müdahale Mantığı / Hedefler Hiyerarşisi: Genel hedef, özel hedef(ler) ve beklenen sonuçlar
- Proje Girdileri: Faaliyetler, araçlar (means), maliyetler (costs)
- Varsayımlar: Projenin başarısının bağlı olduğu, ama doğrudan kontrol edemediğiniz dış koşullar
- Göstergeler ve Doğrulama: Başarıyı objektif olarak nasıl ölçeceğiniz ve nereden kanıtlayacağınız
Bu bölümleri aşağıdaki gibi görselleştirebiliriz.
Bu dört grup da bir puzzle’ın parçaları gibidir. Hedefleri hiyerarşisini kurgulayabilmemiz için diğer 3 bölümün sorunsuz bir şekilde doldurulması gerekir.
Mantıksal Çerçevenin Matrisi nasıl doldurulur?
Önemli bir hatırlatma: Logframe doldurulmadan önce sorun analizi, hedef analizi, strateji analizi ve paydaş analizi mutlaka tamamlanmış olmalı. Bu aşamaları atlayıp doğrudan matrise oturursanız, ortaya çıkan şey kendi kendiyle tutarlı görünen ama gerçek müdahale ihtiyacıyla bağlantısız bir belge oluyor.
Aşağıdaki sıra hem AB Eğitim Programları metodolojisine hem de EuropeAid Project Cycle Management Guidelines’a uygundur.
Birinci Sütun: Müdahale Mantığı
Genel Hedef (Overall Objective). Projenizin uzun vadede katkı sağladığı, ulaşılması tek başına bu projeyle mümkün olmayan üst düzey hedef. Hibe rehberinde belirtilen genel hedeflerle örtüşmek zorunda. Strateji ağacınızın en üst dalı buraya ipucu verir.
Özel Hedef(ler) / Outcome. Projenin doğrudan ulaşmaya çalıştığı orta vadeli hedef. AB programlarında çoğu zaman tek bir özel hedef beklenir. Yine hibe rehberindeki özel hedeflerle uyumlu olmalı.
Beklenen Sonuçlar / Results. Projenin kısa vadede yarattığı somut değişiklik. Hemen faaliyet ve çıktıların ardından gelir. Bir örnek vereyim: “20 kişilik seramik kursu açmak” bir faaliyettir. “20 kişinin seramik üretiminde mesleki kapasitesinin artması” ise beklenen sonuçtur. Hibe rehberindeki sonuç göstergeleri ve çıktı göstergeleriyle uyumlu olması zorunluluk.
Faaliyetler / Activities. Projenin iş paketleri. Sizi sonuçlara, sonuçları da hedeflere taşıyacak tüm somut aksiyonlar burada listelenir.
Araçlar (Means). Faaliyetlerinizi gerçekleştirmek için ihtiyaç duyduğunuz kaynaklar: insan, ekipman, mekân, malzeme. Bir eğitim için eğitmen, sınıf, projektör, dokümanlar, katılımcı listesi gibi.
Maliyetler (Costs). Bütçenin ana kalem başlıklarını özetleyen hücre. İnsan kaynakları €X, seyahat €Y, ekipman ve malzeme €Z gibi.
Dördüncü Sütun: Varsayımlar (yukarıdan değil, aşağıdan yukarı doldurulur)
Varsayımlar sütunu birçok başvurucunun en çok karıştırdığı yer. Mantığı şudur: Her satır için, bir alttaki satırdaki şey gerçekleşse bile bir üst satıra ulaşmanız için doğru olması gereken dış koşullar nelerdir?
Cümle kalıbı, aşağıdan yukarı doğru okunur:
- Eğer faaliyetleri gerçekleştirirsem ve varsayımlarım doğruysa, beklenen sonuçlara ulaşırım.
- Eğer beklenen sonuçlara ulaşırsam ve varsayımlarım doğruysa, özel hedefe ulaşırım.
- Eğer özel hedefe ulaşırsam ve varsayımlarım doğruysa, genel hedefe katkı sağlarım.
Sağ üst köşenin neden boş bırakıldığı işte burada anlaşılıyor: Genel hedefe ulaştıktan sonra basamağın götüreceği bir üst basamak yok.
Ayrıca faaliyet seviyesinin altında, varsayımlardan ayrı olarak ön koşullar (preconditions) yer alır. Örneğin okullarda eğitim verecekseniz, Milli Eğitim Bakanlığı ile protokol yapılması bir ön koşuldur. Ön koşul gerçekleşmeden faaliyete başlanamaz.
İkinci ve Üçüncü Sütunlar: Göstergeler ve Doğrulama Kaynakları
Her satır için iki soruyu yanıtlayacaksınız:
- Bu satırdaki başarıyı sayısal olarak nasıl tanımlıyorum? (Gösterge / Indicator)
- Bunu objektif olarak nereden kanıtlarım? (Doğrulama Kaynağı / Source of Verification)
Faaliyet seviyesi göstergeleri (çıktı göstergeleri). Faaliyetlerinizin sayısal başarı eşiği. 100 kişilik bir meslek edindirme kursu açtıysanız, kaç katılımcının başarılı sayılması projeyi başarılı kılar? Yüzde 90’lık katılım ve sertifika kazanımı koyduysanız, izleme aşamasında bu rakamdan sorumlusunuz. Yüzde 40’ta kaldığınızda nedenini açıklamanız istenir.
Doğrulama kaynağı: imza listeleri, fotoğraflar, video kayıtları, sınav sonuçları, sertifika kopyaları gibi denetlenebilir kanıtlar. “Kapasitesi arttı” demek doğrulanabilir bir ifade değil.
Beklenen sonuç göstergeleri. Sonuçların somut karşılığı. Devam eden örneğimizden: Faaliyet 100 kişilik turizm eğitimi, sonuç bu 100 kişinin mesleki kapasitesinin artması, özel hedef ilçedeki otel kalitesinin iyileştirilmesi, genel hedef ilçeye gelen yabancı turist sayısının artması olsun.
Bu örnekte otel kalitesi sayısal olarak nasıl ifade edilir? Mesela: 2018 yılında ilçedeki otellerin Booking.com puan ortalaması 7,2 iken proje sonunda 7,6’ya yükselmiş olacak. Booking.com puanı tek başına yetersiz bir gösterge olabilir, ama bu örnek için yeterli. Daha sağlam projelerde TÜRSAB üye sayısı, otel yatak doluluk oranı, çalışan eğitim sertifikası sayısı gibi alternatif göstergeler de düşünülebilir.
Doğrulama kaynağı: 2018 yılı Booking.com puan çıktıları, proje sonunda alınan yeni puan çıktıları, karşılaştırma raporu.
Özel hedef ve genel hedef göstergeleri. En makro seviye burası. İlçeye gelen yabancı turist sayısı için sayısal başarı eşiği belirtmek gerekir. Önemli uyarı: Makul ve gerçekleştirilebilir hedef koyun. “Yüzde 50 artacak” demek tek bir projeyle mümkün değildir; yüzde 5-10’luk artış makul bir aralık olabilir.
Doğrulama: Kültür ve Turizm Bakanlığı istatistikleri, ilçe Ticaret Odası verileri, ilgili resmi kayıtlar.
Hatırlatma: Yukarıdaki örnekte tek bir faaliyet üzerinden gittim. Gerçek projelerde her bir faaliyet, sonuç ve özel hedef için ayrı ayrı gösterge ve doğrulama kaynağı yazacaksınız.
Yeni mantıksal çerçevede yer alan Baseline (Temel Değer), Current Value (Şimdiki Değer), Targets (Hedef Değer) Nasıl doldurulur?
IPA II döneminden itibaren göstergeler sütunu dört parçaya bölündü. Şablonun temel mantığı aynı; amaç sadece izleme ve değerlendirme süreçlerini kolaylaştırmak ve göstergelerin önemini görünür kılmak.
Terminoloji değişiklikleri de dikkati çekiyor. Eskiden “Proje Mantığı” (Project Logic) yazan üst başlık, yeni şablonda “Results Chain” (Sonuç Zinciri) ifadesini kullanıyor. Özel hedef seviyesinde outcomes, faaliyet seviyesinde ise outputs terimleri yan yana getirilmiş. Outcome ile output arasındaki farkı ayrı bir yazıda ele alacağım; şimdilik dramatik bir kavramsal değişiklik olmadığını belirtmek yeter.
En çok soru alınan dört sütunu açıklayayım:
Indicator (Gösterge). Sayısal olmayan kriter tanımı. Örnek: “Katılımcıların MYK (Mesleki Yeterlilik Kurumu) tarafından onaylı turizm sertifikasına sahip olması.”
Baseline (Temel Değer). Bu göstergeyle ilgili proje başlamadan önceki mevcut durum. Sıfır olabilir, 117 olabilir. Diyelim ki proje başlamadan önce ilçenizde 3 kokartlı turist rehberi var. Baseline’ınız 3.
Current Value (Şimdiki Değer). Proje yazım aşamasındaysanız bu sütunu boş bırakabilirsiniz, çünkü o anda current value ile baseline eşit. Bu sütun ara dönem raporları ve izleme ziyaretleri için kullanılır. Altıncı ayında bir ara rapor sunulacaksa, o tarihteki güncel rakam buraya yazılır (referans tarihi mutlaka belirtilmeli). Örneğin proje 6. ayda 5 kokartlı rehbere ulaştıysa, current value 5.
Target (Hedef Değer). Proje sonunda ulaşacağınız rakam. Örneğimizde 8. Hemen yandaki sütun ise klasik doğrulama kaynağı sütunu.
Logframe Hazırlık Belgesi Değil, Yönetim Aracı
Logframe’i sadece hibe başvurusunda istenen bir ek olarak görmek, onun en kritik işlevini kaçırmak demek. Yazım aşamasında doldurulan bir belge değil, uygulama boyunca neredeyse her gün yeniden okunması gereken bir yönetim haritası. Faaliyetlerinizin sonuçlara, sonuçların hedeflere bağlı olduğunu hatırlamak için, varsayımlarınız bozulduğunda yön değiştirebilmek için, izleme ziyaretlerinde ne anlatacağınızı önceden bilmek için.
Bu yüzden Logframe’inizi doldururken titiz olun, her ifadeden uygulama boyunca sorumlu olduğunuzu unutmayın. Ve eğer baseline’ınızı bilmiyorsanız, hedeflerinize ulaştığınızı da kanıtlayamazsınız.
Hüseyin Aktürk
AB-ilan.com Genel Müdür – Kıdemli Proje Yöneticisi
Yazar içerikleri kaynak gösterilmeden alıntı yapılamaz, Kanuna aykırı ve izinsiz olarak kopyalanamaz, başka yerde yayınlanamaz.
Bu eser Creative Commons Atıf-GayriTicari-Türetilemez 4.0 Uluslararası Lisansı ile lisanslanmıştır.